Standardy diagnozowania afazji dziecięcej

 

Standardy diagnozowania afazji dziecięcej – niedokształcenia mowy o typie afazji –
w Specjalistycznej Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej Powiatu Krakowskiego

  1. Definicja

Niedokształcenie mowy o typie afazji to rozwojowe zaburzenie językowe, czyli według najnowszej terminologii anglojęzycznej – DLD (Developmental Language Disorders). Specyficzne, typowe dla zaburzeń afatycznych objawy językowe, w różnym zakresie
i z różnym nasileniem, dotyczą wszystkich czynności mowy (powtarzanie, nazywanie, rozumienie) i wszystkich podsystemów języka (fonetyczno-fonologicznego, semantycznego, morfologicznego, składniowego). Afazja dziecięca jest spowodowana wczesnym (prenatalnym, okołoporodowym, wczesnodziecięcym) uszkodzeniem struktur kory mózgowej lewej półkuli, odpowiedzialnych za odbiór, przetwarzanie i zapamiętywanie informacji językowych.
Niedokształcenie mowy o typie afazji przybiera najczęściej postać mieszaną. U jednych pacjentów dominują zaburzenia ekspresji (mówienia), wówczas używamy terminu niedokształcenie mowy o typie afazji mieszanej z przewagą zaburzeń ekspresyjnych, u drugich dominują zaburzenia percepcyjne (rozumienia), w takiej sytuacji używamy terminu niedokształcenie mowy o typie afazji mieszanej z przewagą zaburzeń percepcyjnych. Afazja dziecięca zawsze powoduje całościowe zaburzenie rozwoju dziecka i w takim rozumieniu winien być konstruowany program terapeutyczny dla dziecka – język i warunkujące jego rozwój funkcje poznawcze.
Dzieci z afazją są grupą niejednorodną tak jak objawy, jakie u nich występują. Głównymi objawami afazji dziecięcej są: brak lub opóźnienie rozwoju mowy, zaburzenia pamięci sekwencyjnej słów i ich znaczeń (zapominanie słów już znanych i używanych), występowanie
w powtarzaniu, rozumieniu i nazywaniu substytucji formalnych i znaczeniowych oraz kontaminacji i zaburzeń syntagmatycznych, zaburzenia uwagi, problemy z rozwojem motoryki dużej i ruchami naprzemiennymi (opóźniony rozwój siedzenia, chodzenia i biegania), trudności manualne, nieznaczne objawy neurologiczne, dotyczące automatycznych czynności, za które odpowiada układ pozapiramidowy i/lub niewielka asymetria prawej strony języka, prawego kącika ust, nieznaczne różnice w sprawności prawej ręki i nogi, trudności z naśladowaniem ruchów narządów artykulacyjnych, zabawy na poziomie niższym niż wiek życia, ale z elementami naśladownictwa, działań dorosłych, problemy z rozumieniem symbolicznych i schematycznych rysunków, brak wykorzystania w komunikacji mimiki, sekwencji gestów i ruchów ciała, niechęć do nauki jazdy na rowerze, gry w piłkę. (objawy za: Cieszyńska-Rożek, J. (2013). Metoda Krakowska wobec zaburzeń rozwoju dzieci, Kraków: Omega Stage System-Jędrzej Cieszyński.).
W niedokształceniu mowy o typie afazji mogą występować liczne objawy współtowarzyszące: wzmożona męczliwość, spowolnienie procesów myślowych, zaburzenia orientacji przestrzennej i czasowej, obniżony poziom percepcji słuchowej i wzrokowej,
trudności w sferze emocjonalno-społecznej, zaburzenia integracji sensorycznej, trudności w uczeniu się, nadpobudliwość psychoruchowa (objawy za: A.Paluch, E.Drewniak-Wołosz, Dziecko afatyczne
w szkole i w przedszkolu
, Poradnik dla Nauczycieli, 2017).
Bardzo istotny przy diagnozowaniu afazji jest wyczerpujący opis specyficznych
i niespecyficznych objawów tego zaburzenia występujących u danego pacjenta
. Postępowanie terapeutyczne i zalecenia są różne dla każdego pacjenta.

  1. Diagnozowanie dzieci z afazją – postępowanie:

ETAP 1. Rodzic zgłasza się z dzieckiem, u którego we wczesnym dzieciństwie nastąpiło przerwanie lub zahamowanie rozwoju mowy, mowa nie rozwijała się na poziomie adekwatnym do wieku; dziecko ma duże trudności z wypowiadaniem się, jego mowa jest niezrozumiała, dziecko ma problemy z rozumieniem komunikatów werbalnych, które są do niego kierowane. Starsze dziecko ma duże trudności w uczeniu się, czytaniu, pisaniu. Dziecko kierowane jest na badanie logopedyczne/neurologopedyczne.
ETAP 2. Logopeda/neurologopeda ocenia poziom funkcjonowania dziecka w obszarze mowy, przeprowadza pogłębiony wywiad logopedyczny z rodzicem. Rejestruje zaburzenia językowe dziecka oraz ich stopień.
ETAP 3.  Niedokształcenie mowy o typie afazji należy różnicować z innymi zaburzeniami dlatego dalszą diagnostykę (min. badania: psychologiczne, neurologiczne, słuchu) opieramy na wykluczeniu:

  1. Niepełnosprawności intelektualnej.
  2. Autyzmu i innych zaburzeń ze spektrum autyzmu.
  3. Niedosłuchu.
  4. Dyzartrii.
  5. Mutyzmu.
  6. Zaniedbania środowiskowego.
  7. Prostego opóźnionego rozwoju mowy.

Możliwe są zaburzenia współistniejące, np. mózgowe porażenie dziecięce.
Jeśli badanie u neurologa oraz wynik badania neuroobrazowego (EEG, TK  czy MRI) wskazuje na uszkodzenie w obrębie ośrodków odpowiedzialnych za rozwój mowy wówczas lekarz wystawia dziecku zaświadczenie o afazji, a Rodzic jest zobligowany, by złożyć to zaświadczenie wraz
z wymaganymi dokumentami do Zespołu Orzekającego w celu uzyskania orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego  z uwagi na niepełnosprawność ruchową, w tym z afazją.
ETAP 4. Jeżeli wykluczono inne zaburzenia (opisane w ETAPIE 3) i badanie neurologiczne nie wskazuje na diagnozę afazji oraz kiedy objawy występujące u dziecka mogą świadczyć
o niedokształceniu mowy o typie afazji wówczas zalecamy dziecku intensywną (zajęcia co najmniej 1 raz w tygodniu) oraz indywidualną terapię logopedyczną wspartą pracą nad mową w domu. Dla takiego dziecka zostaje napisana opinia, w której zawarte są wszystkie zalecenia oraz wskazówki dotyczące pracy z uczniem, oceny postępów i dostosowania wymagań. Osoba prowadząca terapię wyznacza indywidualne cele terapeutyczne w zakresie wszystkich zaburzonych u dziecka funkcji. Szczególnie w przypadku dzieci młodszych diagnoza afazji wymaga czasu, należy ją odróżnić od prostego opóźnionego rozwoju mowy i zaniedbań środowiskowych. Zapraszamy Rodzica z dzieckiem na kontrolne badanie logopedyczne/neurologopedyczne po roku intensywnej terapii logopedycznej.
ETAP 5. Jeśli po roku kontrolne badanie logopedyczne wskazuje, iż mimo intensywnych oddziaływań terapeutycznych, pacjent nie poczynił postępów w funkcjonowaniu mowy lub postępy są znikome, wówczas logopeda wraz z psychologiem piszą informację dla lekarza, pacjent udaje się z nią do lekarza neurologa, aby uzyskać zaświadczenie o afazji.
Z zaświadczeniem wraca do poradni i może ubiegać się o orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego z uwagi na niepełnosprawność ruchową, w tym z afazją.

Tekst opracowały:
mgr Dorota Banaś-Czubacka, dr Halina Pawłowska-Jaroń, mgr Joanna Murzyniec